تفسیر قرآن

«عبدالرّحمان بن ثابت انصارى» برادر «حسّان بن ثابت» شاعر معروف صدر اسلام از دنيا رفت در حالى كه يك همسر و پنج برادر از او به جا مانده بود، برادران ميراث عبدالرّحمان را بین خود قسمت كردند وبه همسرش چيزى ندادند، او جريان را به پيامبر (ص) عرض كرد، در اين هنگام آيات فوق نازل شد و در آن، ميراث همسران دقيقاً تعيين گرديد. (مجمع البیان)

«جابر بن عبد الله» نیز گفته: در بيماریم پيامبر (ص) به عيادتم آمد، چون بى هوش بودم، آن حضرت آبى خواست و با مقدارى از آن وضو گرفت و بقيه را بر من پاشيد، من به هوش آمدم، عرض كردم: اى‏ رسول خدا، تكليف اموال من بعد از من چه خواهد شد؟ چيزى نگذشت كه این آیه و آيه بعد نازل شد و سهم ورّاث در آن تعيين شد. (مجمع البیان)

این آیه در مورد طبقه اوّل وارثان مي فرمايد: خدا به شما در باره فرزندانتان سفارش مي كند، سهم پسر برابر سهم دو دختر است و اگر فرزندان ميّت همه دختر باشند و از دو تن بيشتر باشند، دو ثلث مال به آن ها مي رسد؛ ولي اگر تنها يك دختر باشد، نصف تمام مال می برد.

و اگرشخص متوفّي، فرزند يا فرزنداني داشته باشد، سهم هر کدام از پدر و مادر او يك ششم ميراث است؛ ولي اگر فرزندي نداشته باشد و وارث او تنها پدر و مادرش باشند، سهم مادر يك سوّم همه مال و بقيّه از آن پدر است؛ و اگر وارث او علاوه بر پدر و مادر برادراني پدري و مادري، يا تنها پدري داشته باشد، مادر يك ششم مي برد و پنج ششم پدر مي برد؛ يعني برادران مانع مقدار اضافي ارث مادر مي‏ شوند. البتّه اگر ميّت وصيّتي كرده يا ديوني دارد، بايد اوّل آن را ادا كرد. شما نمي‏دانيد پدران و فرزندانتان كدام يك بيشتر به نفع شما هستند. اين نحوه تقسيم ارث از طرف خدا فرض شده و او دانا و حكيم است، که ورّاث چگونه ارث ببرند. ديون و بدهي ها هم شامل ديون الاهي چون خمس، زكات و حجّ است و هم شامل ديون مردمي چون قرض و بدهكاري هاي مرده.

اسلام سهم مادر را برخلاف هر زن ديگر كه سهمش نصف سهم مرد است برابر سهم پدر و در بعضى فرض ها بيش از آن قرار داده است، تا او را شايسته احترام بيشترى نسبت به پدر، معرّفى كند.

به كار بردن لفظ «اَبناء» به جاي «اولاد» دلالت دارد بر اين¬كه حكم «يك سهم دختر» و «دو سهم پسر» مخصوص فرزنداني است كه بدون واسطه از خود ميّت متولّد شده‏ اند؛ و امّا فرزندان باواسطه يا نوه و نتيجه و نبيره و پائين‏تر، حكمشان، حكم كسي است، كه به وسيله ی او به ميّت متّصل مي‏ شوند؛ يعني پسرزادگان هر چند دختر باشند دو سهم مي‏ برند و دخترزادگان هرچند پسر باشند يك سهم. البتّه اين درصورتي است كه در حال مرگ مرده هيچ يك از فرزندان بلاواسطه ی او، زنده نباشند؛ وگرنه تمام ارث از آنِ آن¬ها خواهد بود.

و همچنين است حكم برادران و خواهران و فرزندان آن ها. يعني در صورتي كه ميّت از طبقه اوّل هيچ وارثي نداشته باشد، نه پدر و نه مادر و نه فرزند و نه فرزندزاده، و وارث او طبقه ی دوّم يعني برادر و خواهر و جدّ و جدّه باشد، اگر برادر و خواهرش زنده باشند، برادران هر يك دو برابر يك خواهر ارث مي‏ برند. و اگر همه برادران و خواهران ميّت قبل از مرگ او مرده باشند و وارث ميّت برادرزادگان و خواهرزادگان او باشند، برادرزادگان دو برابر خواهرزادگان ارث مي‏ برند، هرچند كه دختر باشند؛ و خواهرزادگان نصف برادرزادگان ارث مي ‏برند، هر چند كه پسر باشند.

هرچند به ظاهر ارث مرد دو برابر زن است؛ ولي در واقع سهم زنان دو برابر مردان است؛ زيرا از آن دو سوّمي كه مرد ارث مي برد، همسرش در تمام زندگي با او شريك است؛ ولی آن يك سوّمي كه زن ارث برده، تنها براي خودش است، چون مخارجش بر عهده شوهرش است. از طرفي، زن مهريّه و جهيزيّه هم مي گيرد.

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر