سوره نساء - آیه 3 - جزء 4
وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَىٰ فَانكِحُوا مَا طَابَ لَكُم مِّنَ النِّسَاءِ مَثْنَىٰ وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ ۖ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ۚ ذَٰلِكَ أَدْنَىٰ أَلَّا تَعُولُوا
معنای آیه
واگر می ترسید که نتوانید در مورد دختران یتیم [در صورت ازدواج با آنان] عدالت ورزید، بنابراین از [دیگر] زنانی که شما را خوش آید دو دو و سه سه و چهار چهار به همسری بگیرید. پس اگر می ترسید که با آنان به عدالت رفتار نکنید، به یک زن یا به کنیزانی که مالک شده اید [اکتفا کنید]؛ این [اکتفای به یک همسر عقدی] به اینکه ستم نورزید و از راه عدالت منحرف نشوید، نزدیک تر است.
تفسیر قرآن
در جاهليّت از دختران يتيم به عنوان سرپرستي نگه داري مي كردند، آن گاه با مهريّه كم با آن ها ازدواج كرده و اموالشان را تملّك مي نمودند و با دیدن كم ترين ناراحتي هم آن ها طلاقشان مي دادند. (مجمع البيان) در اين هنگام آيه فوق نازل شد و به سرپرستان ايتام دستور داد: اگر بيم داريد، كه با ازدواج با دختران يتيم حقّ و عدالت در باره حقوق زوجيّت و اموال آنان را رعايت نماييد، با آن ها ازدواج نكنيد؛ بلكه با زنان ديگري كه دوست داريد، ازدواج كنيد. دو يا سه يا چهار زن به همسري درآوريد؛ ولي اگر مي ترسيد، كه با آنان به عدالت رفتار نكنيد، به يك همسر يا به كنيزهاتان اكتفا كنيد؛ زيرا اين راه به ستم نكردن نزديك تر است.
در باره عدالت همسران، رعايت جنبه هاي عملي و خارجي با زنان لازم است، نه عدالت در محبّت؛ زيرا عدالت در مورد محبّت قلبي از قدرت انسان خارج است.
امام صادق (ع) فرموده: غيرت مخصوص مرد است، خدا بزرگوارتر از اين است كه به زن غيرت دهد و به شوهرش اجازه دهد سه زن ديگر بگيرد.(الميزان)
قبل از اسلام، تعدّد زوجات در مناطق مختلف به طور نامحدود بوده و اسلام آن را با شرائط سنگيني مجاز دانسته است.
قوانين اسلام از جمله تعدّد زوجات بر اساس نيازهاي واقعي بشر طرح ريزي شده اند. زيرا: اوّلاً، مردان در حوادث گوناگون ـ مخصوصاً جنگ ها ـ بيش از زنان تلفات دارند. ثانياً، رشد فكري، بلوغ جنسي، آمادگي دختران براي ازدواج بيش از پسران است. ثالثاً، زنان در سنين معيّني آمادگي جنسي خود را از دست مي دهند؛ در حالي كه در مردان چنين نيست. رابعاً، زنان به هنگام عادت ماهانه و بعد از حمل، ممنوعيّت جنسي دارند؛ ولي در مردان هيچ ممنوعيّتي وجود ندارد. خامساً، برخلاف معروف، ميل جنسي در مردان به مراتب بيش از زنان است. خامساً، جوانان، كمتر حاضرند با بيوه ازدواج كنند. سادساً، همه زنان بيوه و بى همسر، تقواى كافى و قدرت كنترل خود را ندارند.
با در نظر گرفتن اين واقعيّت ها، بايد يكي از سه راه را انتخاب كنيم:
1 ـ مردان تنها يك همسر داشته و زنان اضافي تا پايان عمر بدون همسر بمانند.
2 ـ مردان فقط داراي يك همسر قانوني باشند؛ ولي همچون غرب روابط آزاد و نامشروع جنسی با زناني كه بي شوهر مانده اند، داشته باشند.
3 ـ به كساني كه توان مالي و اخلاقي داشتن بيش ازيك همسر دارند، اجازه داده شود بيش از يك همسر داشته باشند واين عادلانه ترین راه است.
بعد از جنگ جهانی دوّم در اروپا که اکثر مردانشان کشته شده بودند، جمعى از متفكّران آن ها برای حلّ مشكل، تعدّد زوجات را پيشنهاد دادند؛ ولی در برابر حملات كليسا مجبور به متوقّف ساختن اين برنامه شدند و نتيجه آن همان فحشاء وحشتناك و بی بند و باری جنسی وسيعی است كه سراسر كشورهای غربی را فرا گرفته است.
«گوستاولوبون» مورّخ فرانسوی گويد: وحدت همسر چيزی است، كه ما آن را فقط در كتابهای قانون می بينيم؛ و الّا در معاشرت واقعی ما اثری از آن نيست! راستى تعدّد زوجات مشروع و محدود شرق، از تعدّد زوجات سالوسانه غرب چه چيز كم دارد؟ بلكه از هرحيث بهتر و شايسته تر است.» (تاريخ تمدن اسلام وعرب، ص 509)
تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان
نکات دیگر
سئوال: آیا متعلق عدالت در این دو آیه یکی است؟