تفسیر قرآن

سوره نساء در «مدينه» نازل شده و 176 آيه دارد.‌ اين سوره از نظر تعداد كلمات و حروف طولاني ترين سوره هاي قرآن مجيد بعد از بقره است. به طوري كه از اسم اين سوره (نساء) برمي ‏آيد، بيشترين مطالب آن در بيان احكام زناشويي، چند همسري و حقوق همسر است؛ ولي در آن از احكام ارث، نماز، جهاد، شهادت، تجارت و... نيز سخن رفته است.

رسول خدا (ص) فرموده: پاداش خواندن سوره نساء، به اندازه هر مسلماني كه طبق مفاد اين سوره ارث مي برد و در راه خدا انفاق كرده است، و پاداش كسي دارد كه برده اي آزاد كرده و از شرك نيز پاك شود. (مجمع)

از آنجا که در اين سوره مسائلی مربوط به همه انسان ها مطرح است، می فرمايد: «ای مردم، از پروردگارتان پروا کنيد و مخالفت امرش نکنيد. همان خدايی كه شما را از نفس واحدی (آدم) پديد آورد و همسرش (حوّا) را نيز از او (جنس بشر) آفريد و از آن دو مردان و زنان بسيار در روی زمين پراکنده ساخت. و از خدايي پروا کنيد، كه به نام او از ديگري حاجت می طلبيد و از قطع پيوند خويشاندی بپرهيزيد؛ و بدانيد كه خدا مراقب شماست، كه تقواي الاهي و صله رحم را رعايت مي كنيد يا نه؟

آغاز سوره ‏ى نساء يا خانواده، با سفارش به تقوا شروع شده است، يعنى بنيان خانواده، بر تقواست و مراعات آن بر همه لازم است. تقوا در واقع ريشه اصلى تمام برنامه‏ هاى سالم سازى اجتماع چون اداى حقوق يكديگر، تقسيم عادلانه ارث، حمايت از يتيمان و... است.

«اَلَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ» بيان می دارد، که چون همه انسان ها از مرد و زن، سياه و سفيد و... از يک تن (آدم) آفريده شده اند و در آفرينش از يک گوهرند؛ بنابراين، همه امتيازات و افتخارات نژادى، زبانى، منطقه‏ اى، قبيله‏ اى و... موهوم و از نظر اسلام باطل است.

«علّامه طباطبايي» می فرمايد: ظاهر: «وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها» مى‏ خواهد بيان كند، كه همسر آدم از نوع خود آدم بود و انسانى بود مثل خود او و اين همه افراد بى‏شمار از انسان، كه در سطح كره زمين منتشر شده ‏اند، همه از دو فرد انسان مثل هم و شبيه به هم منشأ گرفته ‏اند؛ پس اين كه در بعضى از تفسيرها آمده، كه همسر آدم از بدن خود درست شده صحيح نيست، هر چند كه در روايات آمده، كه حوّا از دنده آدم خلق شده، ليكن از خود آيه استفاده نمى‏ شود و در آيه چيزى كه بر آن دلالت كند وجود ندارد.

امام باقر (ع) فرموده: حوّا از باقی مانده خاك آدم آفريده شد. (عياشی)

علّامه طباطبايي فرموده: ازآيه شريفه برمي ‏آيد كه نسل موجود از انسان، تنها به آدم و همسرش منتهي مي‏شود و جز اين دو نفر، هيچ كس ديگري در انتشار اين نسل دخالت نداشته است، وگرنه مي فرمود: «وَ بَثَّ مِنهُما وَمِن غَيرِهِما». با پذيرفتن اين معنا دو مطلب برآن متفرّع مي‏ شود: يكي اين كه كلّ بشر از آدم و حوا نشأت گرفته ‏اند. دوّم اين كه ازدواج در طبقه اوّلي، يعني فرزندان بلافصل آدم و حوّا بين برادران و خواهران بوده؛ چون آن روز در تمام دنيا، نسل بشر منحصر در همين فرزندان بلافصل آدم بوده است. و اين هم اشكالي ندارد؛ زيرا در آن روز غير از آنان، نه دختراني يافت مي‏ شده، كه همسر پسران آدم و حوّا شوند؛ و نه پسراني بوده، كه همسر دخترانشان گردند. از طرف ديگر، ازدواج و محرم و نامحرم يك مسأله تشريعي است و تشريع هم تنها كار خداي تعاليٰ است و لذا او مي تواند يك عمل را روزي حلال و روزي ديگر حرام كند. (الميزان)

امام سجّاد (ع) در گفت وگويي با مردي قرشي فرمود: هابيل با لوزا خواهر همزاي قابيل ازدواج كرد و قابيل با اقليما همزاي هابيل. مرد قرشي پرسيد: آيا هابيل و قابيل خواهرانشان را حامله كردند؟ فرمود: آري. مرد عرض کرد: اين كه عمل مجوسيان است. حضرت فرمود: مجوسيان اگر اين كار را مي‏ كنند و ما آن را باطل مي‏ دانيم، براي اين است كه بعد از تحريم خدا آن را انجام مي ‏دهند. منكر اين مطلب نباش؛ زيرا درستي اين عمل در آن روز و نادرستيش در امروز حكم خداست كه چنين جاري فرموده است. مگر خداي تعاليٰ همسر آدم را از خود او خلق نكرد؟ در عين حال او را بر وي حلال نمود؛ پس اين حكم شريعت آن روز فرزندان آدم و خاصّ آنان بوده و بعدها خداي تعاليٰ حكم حرمتش را نازل فرمود. (صافي)

علّامه طباطبايي بعد از نقل اين حديث مي فرمايد: مطلبي كه در اين حديث آمده هم موافق ظاهر قرآن كريم است و هم موافق با اعتبار عقلي، ولي در روايات ديگري است، كه معارض با آن است و دلالت دارد بر اين كه اولاد آدم با افرادي از جنّ و حور كه برايشان نازل شدند ازدواج كردند با اعتبار عقلي درست درنمي‏ آيد؛ زيرا خلقت جنّ و حوريان بهشتي مادّي نيستند و غير مادّي نمي‏ تواند فرزند مادّي بزايد. (الميزان)

«آيت الله مكارم» هم مي¬فرمايد: از تعبير «وَ بَثَّ مِنهُما رِجالاً كَثيراً وَِ نساءً» استفاده مي شود، كه تكثير نسل فرزندان آدم تنها از طريق آدم و همسرش صورت گرفته و موجود ثالثي در آن دخالت نداشته است. لازمه اين سخن آن است كه فرزندان آدم (برادر و خواهر) با هم ازدواج كرده باشند؛ زيرا اگر آن ها با نژاد و همسران ديگري ازدواج كرده باشند «مِنهُما: از آن دو» صادق نخواهد بود. اين موضوع در احاديث متعدّدي نيز از ائمه ی اهل بيت (ع) نقل شده؛ زيرا هنوز حكم تحريم ازدواج خواهر و برادر نازل نشده بود. بديهي است ممنوعيّت يك كار، بسته به اين است، كه از طرف خدا تحريم شده باشد. (تفسير نمونه)

«آيت الله جوادي آملي» هم مي فرمايد: احتمال ازدواج فرزندان آدم با بازماندگان از نسل قبل و نيز ازدواج با حوری و جنّی هم اوّلاً خلاف ظاهر آيه است، که نسل موجود را از آدم و حوّا می داند و نفرموده: «مِنهُما وَ مِن غَيرِِهِما»؛ ثانياً در اين آيه سخن از خلقت بشر از نفس واحده است نه از دو يا چند نفس؛ ثالثاً آيه خطاب به مردم است نه مردم و حوريان و جنّيان؛ رابعاً مخالف رواياتی است که همه انسان ها را از حضرت آدم و او را از خاک می داند. حاصل آنچه گذشت،‌ اين كه آفرينش همه انسان هاي كنوني از حضرت آدم و حوا (ع) است و ازدواج فرزندان آدم (ع) با يكديگر مطابق شريعت آن زمان روا بوده و بعداً حرام شده است. (تفسير تسنيم)

«حجّة الإسلام» قرائتي هم گويد:‌ نسل موجود انسان، از آدم و همسر اوست‌ و ديگري در كار نبوده‌ و ازدواج فرزندان آدم با هم در آن زمان مانعي نداشته است. (تفسير نور)

امام علي (ع) فرموده: با ارحام صله‌ رحم کنيد، هرچند با سلام. (صافي)

پيامبر اکرم (ص) فرمود: در معراج ديدم فاميلي از فاميلش نزد خدا شكايت مي كرد؛ به او گفتم: چند پدر بين شما فاصله است؟ گفت: در پدر چهلّم با هم پيوند داريم. (صافي)

امام صادق (ع) به راوى فرموده: خداى عزّ وجلّ هزار هزار آدم آفريده كه شما از نسل آخرين آدم از آن آدم‏ها هستيد. (توحيد ص 277 ح 2)

امام صادق (ع) فرمود: خداى عزّ و جلّ دوازده هزار عالم آفريده، كه هر يك از آن عوالم از هفت آسمان و هفت زمين بزرگ تر است و هيچ يك از اهالى يك عالم به ذهنش نمى‏ رسد كه خداى تعالى غير عالم او عالمى ديگر نيز آفريده باشد.» (خصال ج 2 ص 639 ح 14)

امام باقر (ع) فرمود: خداى عزّ و جلّ در همين زمين از روزى كه آن را آفريده، هفت عالم خلق كرده و هيچ يك از آن عوالم از نسل آدم ابوالبشر نبودند و خداى تعالىٰ همه آن ها را از پوسته روى زمين آفريد و نسلى را بعد از نسل ديگر ايجاد كرد و براى هر يك عالمى بعد از عالم ديگر پديد آورد تا در آخر آدم ابوالبشر را بيافريد و ذريه ‏اش را از او منشعب ساخت ... (خصال ج 2 ص 358 ح 45)

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر