سوره آل عمران - آیه 155 - جزء 4
إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا ۖ وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ ۗ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ
معنای آیه
قطعاً کسانی از شما روزی که [در نبرد احد] که دو گروه [مؤمن و مشرک] با هم رویاروی شدند، به دشمن پشت کردند، جز این نیست که شیطان آنان را به سبب برخی از گناهانی که مرتکب شده بودند لغزانید، و یقیناً خدا از آنان در گذشت؛ زیرا خدا بسیار آمرزنده و بردبار است.
تفسیر قرآن
«در روز رویارویی دو لشكر، آن ها که به دشمن پشت كردند، شیطان آنها را به سبب بعضی از اعمال سوئشان دچار لغزش کرده بود؛ البتّه خدت آنها را بخشيد؛ چون خدا آمرزنده و مهربان است.»
گذشت و نرمش و انعطاف در برابر كسانى كه تخلّفی می کنند و بعداً پشيمان می شوند، از صفات مهم رهبری است و اگر رهبر خشن و فاقد روح گذشت باشد، به زودى در برنامه اش مواجه با شكست خواهد شد و مردم از دور او پراكنده مى شوند.
طبري در تفسيرش جامع البيان گويد: كساني كه شيطان آن ها را لغزاند: عثمان بن عفّان و سعد بن عثمان و عقبة بن عثمان دو برادر انصاري بودند.
«علّامه طباطبايي» گويد: روايات فراواني برآنند، كه با پيامبر (ص) جز دو نفر از مهاجران و هفت نفر از انصار باقي نماندند و مشركان بر پيامبر (ص) هجوم آوردند و اين شمار اندك نيز يكي پس از ديگري به شهادت رسيدند. عدد اصحاب باقي مانده، يازده، هجده و حتّیٰ سي نفر نيز گزارش شده؛ ولي روايات مختلف در باره پايداري هيچ يك از اصحاب جز اميرمؤمنان علي (ع) و شايد ابودجّانه انصاري و سمّاك بن خرشه اتّفاق نظر ندارند. (الميزان)
مفسّرين اهل سنّت، براي توجيه فرار خلفا گفته اند: فرار در جنگ احد بعد از عفو الاهي در باره همه، سرزنش ندارد و ما هم مدّعي عصمت صحابه نيستيم و عصمت را هم در خلافت شرط نمي دانيم. (روح المعاني)
تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان
نکات دیگر