تفسیر قرآن

وقتي ابن قمئه ضربه اي به پيامبر (ص) زد و فرياد زد: به لات و عزّيٰ سوگند محمّد را کشتم و بعضي نيز شهادت مصعب را، شهادت پيامبر(ص) پنداشتند؛ برخي از مسلمانان فرار كردند و برخي نيز خواستند از ابوسفيان امان بگيرند. (مجمع البيان)

در اين آيه، خداوند با لحن عتاب آميزي مي فرمايد: محمّد جز پيامبري همچون ساير پيامبران نيست و وظيفه اي هم جز تبليغ ندارد و زمام امور هم در دست خداست و دين هم دين خداست و به بقاي او باقي است نه دين محمّد؛ لذا به فرض که پيغمبر (ص) بميرد، معني ندارد، که ايمان شما متّکي به حيات و زندگي او بوده باشد و از دينتان دست بکشيد و همچون پدرانتان مشرک شويد؟ در صورتي که در جنگ احد تا گفته شد: محمّد كشته شد، فوراً فرار كرديد؛ و از اين معلوم شد، که اگر او بميرد يا کشته شود، فوراً اسلام را ترک مي کنيد و به رويّه گذشتگانتان يعني شرك و بت پرستي برمي گرديد و بعد از هدايت، گمراهي را انتخاب مي کنيد؛ و هرکس هم از شما به کفر و بت پرستي برگردد، تنها به خودش زيان مي رساند نه به خدا. و خداوند به زودي شاكران را که در جنگ احد با وجود تمام مشكلات ايستادند پاداش مي دهد.

انس بن نضر عموي انس بن مالک به عمر بن خطّاب و طلحة بن عبيدالله که در بين عدّه اي از مهاجر و انصار دست از جنگ کشيده بودند، گفت: چرا از جنگ کنار گرفته ايد؟ گفتند: کشته شدن پيغمبر. گفت: پس بعد از مرگ پيغمبر با زندگي چه مي کنيد؟ بميريد بر آنچه او برآن مرد و آن گاه به دشمن حمله کرد و جنگيد تا کشته شد. (سیره ابن هشام 3/88)

خوش بود گر محَك تجربه آيد به ميان

تا سيه روى شود هر كه در او غش باشد

در جنگ احد كساني كه با شنيدن شايعه كشته شدن رسول خدا (ص) گفتند: «لَوكانَ نَبيًاً لَما قُتِلَ: اگر او پيامبر بود كشته نمي شد.» (مجمع البيان) مرتد شدند؛‌ ولي آن گروه، كه بر اثر ضعف ايماني گريختند، مرتكب گناه كبيره شدند.

امام باقر (ع) فرموده: مردم بعد از پيامبر اکرم (ص) جز سه نفر مرتد شدند:‌ مقداد بن اسود كندي،‌ ابوذر و سلمان. (تفسير لاهيجي)

در الدر المنثور است كه ابن جرير و ابن ابى حاتم از ربيع روايت آورده كه ‏ اين آيه مربوط به روز احد است، كه مسلمين دچار آن كشته‏ ها و زخمى‏ ها شدند، در آن گير و دار از يكديگر سراغ رسول خدا (ص) را گرفتند، اين يكى به آن ديگرى گفت: محمّد كشته شد، بعضى هم اضافه مى‏ كردند كه اگر او پيغمبر بود كشته نمى ‏شد، ولى بعضى از بلند پايگان از اصحاب رسول خدا (ص) گفتند: شما بايد در راهى كه پيامبرتان قتال كرد قتال كنيد، تا خداى تعالىٰ يا فتح را نصيبتان كند و يا به آن جناب ملحق شويد. مردى از مهاجرين به مردى از انصار بر خورد كه در خون خود مى‏ غلطيد، به او گفت: اى فلانى هيچ مى‏دانى كه محمّد كشته شد؟ او گفت اگر محمّد كشته شد وظيفه رسالتش را انجام داد، شما هم بايد در دفاع از دينتان قتال كنيد و در اين باره بود كه آيه فوق نازل شد.

و در درّ منثور از ابن جرير از سدى روايت كرده كه گفت: در روز احد اين شايعه در بين مسلمانان منتشر گرديد كه: رسول خدا(ص) كشته شد. يكى از آن عدّه گفت: اى كاش كسى را مي داشتيم و نزد عبد الله بن ابى مى‏ فرستاديم و او از ابى سفيان براى ما امان مى‏ گرفت، آن گاه فرياد زد: اى مهاجرین، معطل چه هستيد؟ محمّد كشته شد! به سوى قوم مكّى خود (لشكر ابوسفيان) برگرديد، وگرنه مى ‏آيند و شما را مى‏ كشند، انس بن نضر فرياد زد: اى مردم، اگر محمد (ص) كشته شد، پروردگار او زنده است، پس در همان راهى كه رسول خدا (ص) جنگید شما هم بجنگید ... و سپس ادامه داد: خدايا من از آنچه اين مردم مى‏ گويند نزد تو عذر مى‏ خواهم و از پيشنهادى كه مى ‏كنند بيزارى مى‏جويم، آن گاه شمشيرش را محكم به دست گرفت و حمله كرد تا كشته شد، و خداى تعالى آيه: «وَ ما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ ...» را در اين باره نازل فرمود.

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر